Catalaanse schrijver Josep Pla of Thomas Bernhard?

Je hebt boosheid, haat en dan de verstikkende verontwaardiging. Als je deze biologische affecties zonder enige zelfcensuur beleeft, op een onafhankelijke bijtende manier, avant-gardistisch, met een egotistische zelfgenoegzaamheid, dan heb je dikke pech. Een schrijver die de komedie van het bestaan, de leugens prima doorheeft, kan met een plaatsvervangende schaamte niets meer voor je doen. Dat gebeurt mij geregeld. Maak van je hart geen moordkuil.

Het is 1987 een terraszomer, als ik luister naar een gesprek waarvan het onderwerp heel bijzonder is. Een jonge vrouw vertelt dat ze geregeld een vierkante boerderij in Obernathal, Opper-Oosterijk bezoekt; een door hoge muren omringde vesting van een groot oosterijkse schrijver. Dagen staat ze voor de poort, aanbellen en kloppen heeft geen zin. Ze schrijft hem. Omdat ze zo bleef aandringen -zichzelf wel wilde prostitueren- als hij maar alsjeblieft de poort open wilde doen, gebeurde er een wonder. De schrijver heeft haar heimelijk geobserveerd en is eindelijk toch bereid de poort voor haar te openen; waarop zij, met kloppend hart, victorie kraaiend zijn walhalla mocht binnentreden. Dat was nog niemand gelukt. Wat daarna precies gebeurd is weet ik maar half. Te weinig, om de nacht met de schrijver te beschrijven. Ik miste het andere halve oor. Vandaag moest ik ineens aan dit verhaal denken. Ligt niet aan mij, nee natuurlijk waren het mijn hersens. De schrijver van Obernathal boerderij is vandaag 30 jaar dood.

Je hoeft niet van huis te gaan om rond te reizen in de dufheid, de domheid en het leugenachtige leven. Je kan het zien op Google, die toont een stortvloed van toneelstukjes die allemaal aan internettouwtjes bengelen. Zo lees ik vaak met enorme tegenzin op internet een schrijver die van zijn leven een puinhoop heeft gemaakt, op een strontschuit als vlaggenschip surft; schip zonder bodem huilerig een metafysische toestand wil bereiken: om het werk van Aristoteles over te doen? Als dat pagina’s lang niet lukt, heeft hij god nog, en, als dat niet lukt is er de drank. Hij zal, dankzij internet, nooit meer van zijn selficide neigingen afkomen. Algoritmische zelfkastijding.

Ik heb veel gelezen van de catalaanse schrijver Josep Pla 1897 – 1981, die net als ik nu, …in catalaanse praatlokalen, sociaalcentrums, met nimmer stilvallende anekdotes, spuugbetogen tegen de spanjaarden, dorpsroddels, causerieën, het soms verstikkende materiaal om te schrijven wegsleep. Pla noemde dat: de hersenmassa. Dat is een bijna neurologisch-filosofische benadering. Pla schreef ook in het catalaans: de taal door god gegeven, schreef hij. Een reislustige wereldburger die voor verschillende spaanse en catalaanse kranten schreef. Parijs was zijn hersenmassa stad, of iets dergelijks. In cafés kletsen -zo noemt hij dat- lezen en flaneren, sigaret tussen de lippen en wijn. Pla was niet geliefd bij iedereen. Zijn grote mond werd hem weleens zijn vijand: radicaal-links catalonië zoekt hem op en slaat zijn bureau waar hij werkt in puin.** Niet zeker weet ik dit, maar je moest geen rechtse bal zijn, dat was spaans. Hij verklaarde in zijn stukken die hij schreef dat hij een conservatief was en zich niet overgaf aan de verrukkingen van het door spanje onderdrukt zijn. Zo schreef Pla. Catalonië was een catacombe geworden, was zich langzaam aan het vernietigen: Ik ben niet in staat het lokale patriottisme te voelen en het kleinsteeds particularisme ergert me. Hij had duidelijk een ander hersenmassa. Hoe goed Pla zijn hersens gebruikte blijk wel uit zijn enorme aantal boeken die hij schreef. Hij maakte van zijn hart geen moordkuil.*

Ik heb heimwee naar Thomas Bernhard, naar zijn boeken vol beledigingen; de beschrijving van een bestiaal-plaagbrein die de ander een spiegel voorhield: het was in de spiegel niet anders dan aan de achterkant van de spiegel. Hij maakte van het leven en de wereld een schandaal. Wat het ook is. Geen metafysica, god of gezondheidspsychologie, gewoon zeggen waar het op staat.

Het monsterlijke plattelandsvolk, de stedelijke legers die dorpen verkwanselen tot hun toeristenoord en geen enkel oog hebben voor de oorspronkelijke bewoners: wat kankertoeristen? Zou Pla het nu zo ook zien?

Ik ga net als Bernhard en Pla, zoals ik het altijd al heb gedaan, door alles zelf te doen, met mijn hersens, mij kastijden door de catalaanse separatisten, links of rechts. Ik heb geen keus. Wie zijn hersens gebruikt heeft weinig vrienden. Toch wordt het, door verkeerde algoritmes, vaak als stalken gezien.

Die vrouw die Thomas Bernhard binnenliet, haar naam weet ik niet meer, maar als ik mijn fantasie en hersens goed gebruik, moet ze er godverdomme veel aan hebben gehad. Nee, ik vertel niet aan welke poort ik nu ben aangekomen.

*Josep Pla in Privé Domein “Het grijze schrift”.
**In de periode Franco was het catalaans verboden. De biograaf Christina Badosa toonde aan dat Pla tijdens de spanse burgeroorlog nauw samenwerkte met de spaanse inlichtingendienst, de nationalisten. Vandaar dat hij zich onveilig voelde. Toch is hij ook nu een van de meest gelezen catalaanse schrijvers.

Robert Kruzdlo Perle Girona 2019